SAHAR

Krajem novembra, administrativni korak u Iranu odjeknuo je značajnom geopolitičkom težinom, označavajući kulminaciju dugog historijskog i pravnog procesa.

Nacionalna organizacija za registraciju nekretnina formalno je izdala katastarske dokumente za tri strateška ostrva Perzijskog zaliva - Veliki Tunb, Mali Tunb i Abu Musa - registrujući ih pod vlasništvom Vlade Islamske Republike Iran.

Ranije je vlada proglasila godišnjicu britanskog povlačenja sa tri ostrva Perzijskog zaliva, 9. novembra, Nacionalnim danom Tri ostrva Perzijskog zaliva.

Iako se u zemlji predstavlja kao rutinska primjena nacionalnog zakona o geodetskom premjeru, ovaj potez označava definitivnu pravnu potvrdu iranskog suvereniteta, s ciljem da se "okončaju sve neosnovane tvrdnje" o ostrvima Perzijskog zaliva.

Da bismo shvatili značaj ovog birokratskog čina, moramo pogledati dalje od nedavnih naslova i razmotriti duboke historijske korijene, strateške motivacije i dugotrajne diplomatske sporove koji okružuju ova ostrva više od jednog vijeka.

Koji su historijski temelji ostrva Perzijskog zaliva?

Iranski zahtjev za tri ostrva, koja su sastavni dio iranske teritorije, zasniva se na dugom kontinuumu historijskih veza koje prethode formiranju modernih država u regiji.

Vjekovima prije nego što je nafta preoblikovala geopolitiku Perzijskog zaliva, ostrva su spadala u administrativne i komercijalne domene uzastopnih iranskih dinastija.

Historijski i geografski zapisi – iz iranskih i stranih izvora – često se citiraju kako bi se naglasilo dugogodišnje prisustvo i autoritet Irana nad ostrvima.

Međutim, vještački spor može se direktno pratiti do ere britanske imperijalne ekspanzije tokom 19. i početka 20. vijeka.

Kako je dinastija Kadžar slabila, britanski uticaj je rastao preko Perzijskog zaliva dok je London nastojao osigurati pomorske rute do Indije.

Tokom ovog perioda, Britanci su postepeno preuzimali kontrolu nad ostrvima: Abu Musa je došao pod njihovu upravu 1904. godine, a Veliki i Mali Tunb su uslijedili 1921. godine.

Važno je napomenuti da Britanija nije anektirala ostrva. Umjesto toga, delegirala je njihovu lokalnu upravu šeicima Šardže i Ras al-Haime, koji su oba bili pod britanskom zaštitom.

Ovaj kolonijalni aranžman uveo je dvosmislenost koja i danas postoji. Decenijama su Iran i Ujedinjeno Kraljevstvo vodili povremene, ali neuspješne pregovore o statusu ostrva.

Koja je bila odlučujuća prekretnica 1971. godine?

Odlučujući trenutak dogodio se 1971. godine kada se Britanija pripremala za svoje strateško povlačenje "istočno od Sueza".

30. novembra 1971. godine, samo dva dana prije nego što su Ujedinjeni Arapski Emirati formalno osnovani, Iran je krenuo da ponovo uspostavi suverenitet nad tri mala ostrva.

Na Abu Musu, iranske snage su stigle u skladu sa pregovaranim Memorandumom o razumijevanju (MoU) sa šeikom Šardže. Sporazum je potvrdio puni suverenitet Irana, a istovremeno je omogućio Šardži da zadrži lokalnu policijsku stanicu i garantovao prava na zajedničke resurse.

Na Tunbovima, iranska akcija je bila direktnija i uključivala je kratki sukob na Velikom Tunbu. Britanija, efektivno prepoznajući novu realnost, nije se protivila iranskom potezu, stav koji je prenesen nadležnim šeikatima.

Događaji iz 1971. godine označili su legitimno vraćanje suvereniteta nad teritorijama kojima je privremeno upravljala odlazeća kolonijalna sila, čime je završen proces koji je decenijama ostao neriješen.

Koji je strateški značaj ostrva?

Strateški značaj tri ostrva za Iran ne može se precijeniti i, prema riječima historičara, on je u potpunosti ukorijenjen u njihovoj geografiji.

Smješteni u srcu Hormuškog moreuza, uskog prolaza kroz koji prolazi otprilike petina svjetske nafte i značajan dio iranskog izvoza energije, ostrva kontrolišu jedan od najosjetljivijih pomorskih koridora na planeti.

Batimetrija, ili podvodna topografija, Perzijskog zaliva usmjerava glavne međunarodne brodske rute na samo nekoliko milja od ovih ostrva. Kontrola nad njima stoga pruža jedinstvenu tačku gledišta nad najkritičnijom rutom tranzita nafte u globalnoj trgovini.

U regiji koju obilježavaju napetosti, blokade i strane vojne intervencije – od "tankerskog rata" tokom Svete odbrane 1980-ih do stalnih sigurnosnih napetosti – održavanje vlasti nad ovom geografskom lokacijom je strateška potreba za Islamsku Republiku.

Ovaj proračun dodatno je potkrijepljen snažnim nacionalnom narativom. U iranskom kolektivnom sjećanju, povratak ostrva 1971. godine smatra se dugo očekivanom korekcijom upada iz kolonijalnog doba – simboličnom pobjedom u široj borbi protiv vanjske dominacije.

Taj događaj se često spominje uz druge odlučujuće trenutke teritorijalnog integriteta, poput povlačenja sovjetskih snaga iz Azerbejdžana 1946. godine i oslobađanja Horamšahra od iračke okupacije 1982. godine.

Za Irance, ostrva utjelovljuju odbranu nacionalnog jedinstva od fragmentacije. Kao rezultat toga, svaki prijedlog za odricanje od ili razvodnjavanje suvereniteta nije samo politički nezamisliv, već se predstavlja i kao izdaja temeljnog nacionalnog dostignuća, koje bi moglo ugroziti cijeli strateški položaj Irana duž njegovog vitalnog južnog pomorskog krila.

Kakva je priroda zahtjeva koje iznose neke arapske države?

Od formiranja Ujedinjenih Arapskih Emirata, Abu Dabi je dosljedno tvrdio da ima suverenitet nad tri ostrva. Njegov stav počiva na argumentima koje historičari smatraju nevjerodostojnim.

Prvo, UAE tvrdi da imaju historijsko arapsko prisustvo i administrativnu vlast, prvenstveno od strane šeika Šardže i Ras al-Haime, te ponekad navode širu vezu s omanskom pomorskom sferom.

Drugo, osporavaju legitimnost Memoranduma o razumijevanju (MoU) iz 1971. godine u vezi s Abu Musom, povremeno tvrdeći da je sporazum zaključen pod pritiskom.

Konačno, UAE se zalažu za rješavanje problema ili direktnim bilateralnim pregovorima ili upućivanjem spora Međunarodnom sudu pravde (ICJ).

Iran odbacuje sve ove premise. Tvrdi da arapska administracija na koju se UAE poziva nije predstavljala nezavisni suverenitet, već lokalnu upravu koju su vršili iranski podanici, često povezani s iranskom lukom Lengom, a kasnije oblikovanu britanskom kolonijalnom administracijom.

Teheran napominje da je MoU iz 1971. bio diplomatski sporazum s lokalnim vladarom, a ne ugovor između suverenih država, te da je priznao i formalizirao već postojeći iranski suverenitet, a ne da ga je stvorio.

Iran smatra svoj suverenitet nad otocima apsolutnim i nepregovaračkim. Za Teheran, podnošenje pitanja arbitraži ili međunarodnom sudu samo po sebi bi predstavljalo neprihvatljiv kompromis.

Iranski zvaničnici smatraju stav UAE proizvodom postkolonijalnog arapskog nacionalizma, onog koji nastoji reinterpretirati historijske stvarnosti, povlačeći paralele s prošlim iračkim teritorijalnim zahtjevima ili kampanjama za preimenovanje Perzijskog zaliva.

Koji je put naprijed?

Zahtjevi koje iznose UAE, a koje podržavaju njihovi arapski saveznici, redovno se pojavljuju u izjavama Vijeća za saradnju Perzijskog zaliva (GCC), koje podržava stav UAE i poziva na rješenje putem bilateralnih razgovora ili upućivanja Međunarodnom sudu pravde (ICJ).

Takav jezik se često ponavlja u zajedničkim komunikeima s glavnim vanjskim silama, uključujući Kinu i Rusiju, što se vidjelo posljednjih godina.

Teheran je oduvijek ove izjave smatrao direktnim izazovima svom teritorijalnom integritetu, što je izazvalo formalne proteste i pozivanje ambasadora.

Analitičari kažu da Rusija i Kina vjerovatno usvajaju ovu formulaciju iz kurtoazije, a ne iz uvjerenja, s obzirom na to da njihova šira diplomatska historija više puta naglašava poštovanje prema suverenitetu i teritorijalnom integritetu Irana.

Iran i UAE održavaju značajne trgovinske odnose, a diplomatske veze su se pokazale otpornim. I sami lideri Emirata su povremeno priznavali da vanjske sile mogu iskoristiti ovo pitanje kako bi posijale podjele ili stekle utjecaj u regiji.

Širi trend prema regionalnoj deeskalaciji, posebno nakon iransko-saudijskog približavanja, uveo je mogućnost drugačije strateške budućnosti.

U stabilnijem okruženju Perzijskog zaliva, sa smanjenim vanjskim vojnim pritiscima i dubljom regionalnom sigurnosnom saradnjom, otoci bi teoretski mogli evoluirati od utvrđenih ispostava u zone zajedničkih ekonomskih prilika, podržavajući pomorsku trgovinu, energetske projekte ili čak turizam na obje obale Perzijskog zaliva.

U tom kontekstu, iransko izdavanje vlasničkih listova za otoke prošle sedmice ima značaj koji daleko prevazilazi administrativni postupak.

To predstavlja do sada najformalniji napor Teherana da konsoliduje svoj pravni i birokratski narativ, predstavljajući suverenitet ne kao predmet spora, već kao utvrđenu činjenicu utemeljenu na nacionalnom zakonodavstvu, katastarskim premjerima i dokumentovanoj državnoj vlasti.

Za Iran, otoci nisu pitanje o kojem se može pregovarati, već historijska sigurnost i strateški kamen temeljac. Sada ugrađeni u službeni zemljišni registar, predstavljeni su kao nepromjenjivi element iranskog nacionalnog prostora.

Dugo putovanje od dvosmislenosti kolonijalnog doba do eksplicitne pravne kodifikacije dostiglo je svoju krajnju tačku: tri ostrva stoje kao trajni, nepregovarajući elementi geopolitičke stvarnosti Perzijskog zaliva.